Türkiye Diyanet Vakfı Rehberliğinde Zekâtınızı Kolayca Hesaplayın

Kayınvalide ve kayınpeder, nafakasından sorumlu olunan kimseler değildir. Fakir olmaları hâlinde kendilerine zekât verilebilir.

Belirli bir malın bir kısmının Allah rızası için dinen zekât alabilecek durumdaki muayyen kişilere verilmesi demektir. Mali ibadetlerden biri olan zekât, İslam'ın beş temel esasından olup hicretin ikinci yılında Medine'de farz kılınmıştır. Kur'an-ı Kerim'de 'Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin...' (Bakara 2/43, 110; Hac 22/78; Nur 24/56; Mücadele 58/13; Müzzemmil 73/20) ve 'Onların mallarından, kendilerini temizleyeceğin, arıtıp yücelteceğin bir sadaka al' (Tevbe 9/103) ayetleri zekâtın farz oluşunu ve toplumu temizleyici yönünü vurgular.

Müslüman, hür, akıllı, büluğ çağına erişmiş, borcundan ve aslî ihtiyaçlarından fazla hakikaten ya da hükmen artıcı mahiyette nisap miktarı mala sahip olan herkes zekâtla yükümlüdür. Malın üzerinden bir kamerî yıl geçmesi ve mülkiyetin tam olması da şarttır.

Nisap, zekât, sadaka-i fıtır ve kurban gibi ibadetler için belirlenen asgarî zenginlik ölçüsüdür. Hadislerde 80,18 gr altın veya bunun tutarında para ya da ticaret malı; 40 koyun veya keçi, 30 sığır ve 5 deve gibi miktarlar zikredilir. Borç ve temel ihtiyaçlarını aştıktan sonra bu kadar mala sahip olan kişi dinen zengin sayılır; zekât ve fitre alamaz, aksine vermekle yükümlü olur.

Havaic-i asliye; kişinin ve bakmakla yükümlü olduğu aile bireylerinin hayat ve hürriyetini koruması için zorunlu olan ihtiyaçlardır. Nafaka, içinde yaşanan ev, temel ev eşyaları, zaruri kıyafetler, borç karşılığı mallar, meslek ve sanata ait alet ve makineler, binek araçları ile ilim için edinilen kitaplar bu kapsamdadır ve nisap hesabından düşülür.

Sanat ve mesleğin icrası için kullanılan araç-gereç, makine ve malzemeler aslî ihtiyaç sayıldığından zekâta tabi değildir. Ancak ticaret için üretilen veya alınıp satılan araç-gereç, malzeme ve makineler ticari mal hükmündedir ve zekâtları verilmelidir.

Zekâtın farz olması için nisap miktarı malın üzerinden bir kamerî yıl geçmesi esastır. Buna rağmen mal sahibi isterse nisap seviyesine ulaşan malının zekâtını vaktinden önce de ödeyebilir; ödeme farz anına mahsup edilir.

Zekât gıda ve giyim gibi aynî olarak verilebileceği gibi para, döviz, altın gibi nakdî olarak da verilebilir. Vadesinde ödeneceği kesin olan bir senet zekâta mahsuben fakire ciro edilebilir; bu durumda zekât, senedin tahsil edildiği gün ödenmiş olur.

Asıl olan kişinin zimmetindeki zekâtı geciktirmeden ödemesidir. İmkânı olan bir defada vermeli; gerekirse taksitlere bölerek de ödeyebilir, ancak tamamını ödemeyi ihmal etmemelidir.

Zekâtın belli bir ayı yoktur; farz olduğu andan itibaren geciktirilmeden verilmelidir. Ramazanı beklemek şart değildir; yükümlülük doğar doğmaz kısa sürede ifa etmek en uygun olandır.

Ticaret mallarının zekâtı malın değeri üzerinden hesaplanıp para ile ödenebileceği gibi malın bizzat kendisinden de verilebilir. Önemli olan hak sahiplerinin yararınadır.

Kâr amacıyla alınıp satılan mallar ticaret malı sayılır. Borçlardan ve aslî ihtiyaçlardan arta kalan kısmı 80,18 gr altın değerine ulaşır ve üzerinden bir yıl geçerse kırkta bir (%2,5) zekât verilir. Zekât mevcut sermayeden ödenir; ileride kazanılacak kârdan değil.

Geri ödeneceği kesin olan alacakların zekâtı her yıl alacaklı tarafından verilmelidir. Tahsil edilmeden önce ödenmemişse, tahsil edildiğinde geçmiş yıllara ait zekâtlar da ödenir. İnkâr edilen veya tahsili mümkün olmayan alacaklar için her yıl zekât gerekmez; tahsil edildiği anda mükellefiyet başlar.

Ödeme güçlüğü çeken ve zekât alabilecek durumda olan borçluya karşı alacaklı kişi, alacağını zekâta mahsup edebilir. Böylece hem borç düşer hem de zekât niyeti gerçekleşmiş olur.

Odun, kamış (şeker kamışı hariç) ve ottan başka topraktan elde edilen her ürün nisap miktarı olan yaklaşık 650 kg'a ulaştığında öşre tabidir. Hz. Peygamber yağmur ve nehirle sulanan mahsulde onda bir, emek ve masrafla sulanan mahsulde yirmide bir zekât olduğunu bildirmiştir (Buhârî, Zekât 55).

Günümüzde gübre, mazot, ilaç gibi giderler üretim maliyetinde büyük pay tutar. Bu yüzden gayrisafi hasılattan zorunlu üretim masrafları düşüldükten sonra kalan ürün nisap miktarına ulaşıyorsa; tabiî sulamada onda bir, masraflı sulamada yirmide bir oranında zekât verilir.

Arazi mahsullerinde öşür mükellefi ürünü toplayan kişidir. Tarla karşılıksız verilmişse ortaya çıkan mahsulün zekâtını eken şahıs öder; tarla bir bedelle kiralanmışsa zekât kiracıya aittir; yarıcılık (müzâraa) usulünde ise mal sahibi ve ekici kendi hisselerinin zekâtını ayrı ayrı verir.

Malın zekâtı kendi cinsinden verilebileceği gibi başka bir maddeden de ödenebilir. Dolayısıyla hayvan zekâtı ister hayvan olarak ister rayiç değeri üzerinden verilebilir; fakir için daha faydalı olan tercih edilmelidir.

Altın ve gümüş dışındaki ziynet eşyaları zekâta tabi değildir. Altın veya gümüşten yapılmış ziynetler ise gerekli diğer şartlar da gerçekleşmişse, 80,18 gr ve üzeri olup üzerinden yıl geçmişse zekâta tabidir.

Emlakçıların büro veya ikamet amacıyla değil, alıp satmak için stoklarında tuttukları daireler ticari mal hükmündedir. Borçlar düşüldükten sonra piyasa değeri nisaba ulaşır ve üzerinden bir yıl geçerse kırkta bir oranında zekât verilmelidir.

Bir şirkete ortak olan kişi, şirketin büro, araç ve makine gibi duran varlıkları dışındaki dönen varlıklardan hissesine düşen miktar nisaba ulaşıp yılını doldurduğunda zekât verir. Sanayi şirketlerinde sabit kıymetler muaf tutulur; stoklar, yarı mamuller, hammaddeler, nakit ve net kâr üzerinden %2,5 hesaplanır.

Borsada alınıp satılan hisse senetleri yatırımcının portföyünde nisap değerine ulaşıp üzerinden yıl geçtiğinde %2,5 oranında zekâta tabidir. Fiilen şirket ortağı olan kişiler de şirketin dönen varlıklarından paylarına düşen miktarı hesaba katarak zekât verirler.

Tevbe Suresi 60. ayette zekât ve fitrenin verileceği sınıflar sayılır: fakirler, düşkünler, esaretten kurtulacaklar, borç altına girenler, Allah yolunda mücadele edenler ve ilim tahsil edenler, yolcular, zekât toplayan görevliler ve kalpleri İslam'a ısındırılmak istenen kimseler.

Belirtilen sınıflar dışındaki kişi ve kuruluşlara zekât vermek caiz değildir. Ayrıca zekât mükellefleri şu kimselere zekât veremez: 1. Ana, baba, dede ve ninelerine. 2. Oğul, oğlan çocukları, kızları ve torunlarına. 3. Müslüman olmayanlara. 4. Karı ve koca birbirlerine.

Topladıkları zekât ve fitreleri sadece Tevbe 60'da belirtilen yerlere harcadıkları bilinen, güvenilen dernek, kurum ve yardımlaşma fonlarına zekât ve fitre vermekte dinen sakınca yoktur.

Zekât ve fitrenin kimlere verileceği meslek veya gelir sınıfına göre değil, temel ihtiyaçlarını karşılayamayanların durumuna göre belirlenir. Düzenli geliri olsa bile geçimini sağlayamayan ve başka mal varlığı bulunmayan ücretlilere zekât verilebilir.

Altındaki ayar farkı zekât yükümlülüğünü değiştirmez; hangi ayarda olursa olsun toplam ağırlık 80,18 gr'a ulaşıp diğer şartlar tamamlanırsa zekât gerekir. Farklı ayardaki altınların değeri hesaplanır ve %2,5 oranında zekât verilir.

Gayrimeşru yolla elde edilen kazanç sahibine iade edilmeli; sahibi bilinmiyorsa sevap beklemeden fakirlere veya hayır kurumlarına verilerek elden çıkarılmalıdır. Bu kazançlar zaten bütünüyle tasfiye edilmesi gerektiğinden zekâtları söz konusu değildir.

Ev, eşya, ulaşım gibi temel ihtiyaçları karşılamak için biriktirilen paralara dair bağlayıcı sözlü ya da yazılı taahhüt yapılmışsa bu meblağlar aslî ihtiyaç için harcanmış sayılır ve zekâta tabi olmaz. Taahhüt yoksa para nisaba ulaşıp yılı dolduğunda zekât gerekir.

Akli dengesi yerinde olmayanlar ve büluğ çağına erişmemiş çocuklar dinen yükümlü değildir. Ancak zenginlerin malında fakirlerin hakkı bulunduğu için velileri veya vasileri, bu kişilerin mallarından zekât verebilir.

Babasıyla yaşayan kişi kendine ait, zekât şartlarını taşıyan bağımsız bir mala sahipse yükümlüdür. Mallar ortak kullanılıyor ve tasarruf yetkisi babadaysa zekât sorumluluğu tasarrufu elinde tutan kişiye aittir.

Vergi bir vatandaşlık görevi, zekât ise dinî bir yükümlülüktür. Amaçları, oranları ve harcandıkları yerler farklı olduğu için devlete ödenen vergiler zekât yerine geçmez; zekât ayrıca verilmelidir.

Zekât bizzat elden verilebileceği gibi vekâlet veya havale yoluyla da hak sahibine ulaştırılabilir. Esas olan zekâtın muhtaç kişiye ulaşmasıdır.

Kocası ölmüşse üvey anneye, büluğ çağına erişip evden ayrılmışsa üvey çocuklara ve üvey babaya, fakir olmaları hâlinde zekât verilebilir. Çünkü zekât verenle aralarında usul-füru ilişkisi ve nafaka yükümlülüğü bulunmaz.

Fakir olan damada zekât verilebilir. Kişinin gelinine zekât vermesi fıkhen geçerli olsa da dolaylı olarak kendi oğluna vermek anlamına geleceğinden uygun görülmez.

Zekât veren kişi, muhatabının zekât alabilecek biri olduğuna kanaat getirmek için araştırma yapmalıdır. Araştırma yapıp verdiği kişi sonradan zengin çıkarsa zekât geçerlidir; hiçbir araştırma yapmadan verip de alıcının ehil olmadığı anlaşılırsa zekât yeniden verilmelidir.

Kayınvalide ve kayınpeder, nafakasından sorumlu olunan kimseler değildir. Fakir olmaları hâlinde kendilerine zekât verilebilir.